മക്കാ മുകർറമയിൽ നിന്ന് എന്റെ വാഹനത്തിൽ കയറിയ ഒരു പണ്ഡിതൻ, ബിദ്അത്തുകളെക്കുറിച്ച് ഇമാമുമാർ പറഞ്ഞ കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ഒരു ലളിതമായ ഫോർമുല ഒറ്റ വാക്കിൽ എനിക്ക് പറഞ്ഞുതന്നു.
എന്റെ ജീവിതത്തിൽ ഏറെ ഉപകാരപ്പെട്ട ആ ആശയം ഇവിടെ പങ്കുവെക്കുകയാണ്.
ദീനിൽ ബിദ്അത്തിനെക്കുറിച്ച് താക്കീത് ചെയ്യുന്ന പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു ഹദീസിൽ തന്നെ, ബിദ്അത്ത് എന്താണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു പ്രധാന സൂചന നമുക്ക് കാണാം.
عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ:
«مَنْ أَحْدَثَ فِي أَمْرِنَا هَذَا مَا لَيْسَ مِنْهُ فَهُوَ رَدٌّ»
متفق عليه
ആയിശ (റ)യിൽ നിന്ന് നിവേദനം: നബി ﷺ പറഞ്ഞു:
“നമ്മുടെ ഈ കാര്യത്തിൽ (ദീനിൽ) അതിൽ ഇല്ലാത്തത് ആരെങ്കിലും പുതുതായി കൊണ്ടുവന്നാൽ അത് തള്ളപ്പെടുന്നതാണ്.”
(ബുഖാരി, മുസ്‌ലിം)
ഇവിടെ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട വാക്കാണ്:
فِي أَمْرِنَا هَذَا — നമ്മുടെ ഈ കാര്യത്തിൽ
അഥവാ, ദീനിന്റെ അകത്ത് — (فِي الدِّينِ) — ദീനിൽ ഇല്ലാത്ത ഒരു കാര്യം ദീനിന്റെ ഭാഗമാക്കി പുതുതായി കൊണ്ടുവരുന്നതിനെക്കുറിച്ചാണ് ഇവിടെ താക്കീത്.
ഇവിടെ നിന്ന് ഒരു ലളിതമായ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കാം:
ദീനിൽ ചെയ്യുന്നതാണോ — (فِي الدِّينِ)?
അതോ ദീനിന് വേണ്ടി ചെയ്യുന്നതാണോ — (لِلدِّينِ)?
ഈ വ്യത്യാസം മനസ്സിലാക്കുന്നത് പല കാര്യങ്ങളും കൂടുതൽ വ്യക്തമായി കാണാൻ നമ്മെ സഹായിക്കും.
നിസ്‌കാരത്തിൽ — നിസ്‌കാരത്തിന് വേണ്ടി
فِي الصَّلَاةِ / لِلصَّلَاةِ
നിസ്‌കാരത്തിന്റെ ഫർളിലോ, വാജിബിലോ, സുന്നത്തിലോ, ശർത്തിലോ നബി ﷺ പഠിപ്പിച്ച രീതിക്ക് പുറമെ നാം സ്വന്തമായി ഒന്നും കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നില്ല.
ഒരു റക്അത്ത് പോലും അധികരിപ്പിക്കുന്നില്ല.
അതാണ് നിസ്‌കാരത്തിൽ — (فِي الصَّلَاةِ) ചെയ്യുന്നതും നിസ്‌കാരത്തിന് വേണ്ടി — (لِلصَّلَاةِ) ചെയ്യുന്നതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം.
പക്ഷേ നിസ്‌കാരത്തിന് വേണ്ടി — (لِلصَّلَاةِ) നബി ﷺയുടെ കാലത്ത് ഇല്ലാതിരുന്ന എത്രയോ കാര്യങ്ങൾ ഇന്ന് നാം ഉപയോഗിക്കുന്നു.
മൈക്രോഫോൺ, കാർപെറ്റ്, വൈദ്യുതി, എയർ കണ്ടീഷനിംഗ്, ക്ലോക്ക് തുടങ്ങിയവ.
നിസ്‌കാരം പഠിപ്പിക്കാൻ വേണ്ടി ഒരു ക്ലാസ് സംഘടിപ്പിക്കാം. നിസ്‌കാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുസ്തകങ്ങൾ എഴുതാം. വീഡിയോ ക്ലാസുകൾ നടത്താം.
ഇവയൊന്നും നിസ്‌കാരത്തിൽ — (فِي الصَّلَاةِ) ചേർത്ത പുതിയ ഇബാദത്തുകളല്ല.
നിസ്‌കാരത്തിന്റെ ഇബാദത്തിൽ മാറ്റമില്ല.
പക്ഷേ നിസ്‌കാരത്തിന് വേണ്ടി — (لِلصَّلَاةِ) പുതിയ സൗകര്യങ്ങളും മാർഗങ്ങളും സ്വീകരിക്കുന്നു.
നിസ്‌കാരത്തിന്റെ സമയം, രീതി, റക്അത്തുകളുടെ എണ്ണം തുടങ്ങിയവ ശരീഅത്ത് നിർണയിച്ചതാണ്.
ഹജ്ജിൽ — ഹജ്ജിന് വേണ്ടി
فِي الْحَجِّ / لِلْحَجِّ
ഹജ്ജിന്റെ ഫർളുകളിലും സുന്നത്തുകളിലും നബി ﷺ പഠിപ്പിച്ച രീതിക്ക് പുറമെ നാം പുതുതായി ഒന്നും കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നില്ല.
ഒരു അര തവാഫ് പോലും അധികരിപ്പിക്കുന്നില്ല.
അത് ഹജ്ജിൽ — (فِي الْحَجِّ) ചെയ്യുന്നതിന്റെ കാര്യമാണ്.
പക്ഷേ ഹജ്ജിന് വേണ്ടി — (لِلْحَجِّ) എത്രയോ പുതിയ സംവിധാനങ്ങളും സൗകര്യങ്ങളും ഇന്ന് നാം ഉപയോഗിക്കുന്നു.
വിമാനങ്ങൾ, ബസുകൾ, ട്രെയിനുകൾ, മൊബൈൽ ആപ്പുകൾ, ഡിജിറ്റൽ രജിസ്ട്രേഷൻ, മാപ്പുകൾ, ഗൈഡുകൾ, ആധുനിക ടെന്റുകൾ, ആശയവിനിമയ സംവിധാനങ്ങൾ തുടങ്ങി എണ്ണമറ്റ സൗകര്യങ്ങൾ.
ഹജ്ജിന്റെ ഇബാദത്തിൽ മാറ്റമില്ല.
പക്ഷേ ഹജ്ജ് നിർവഹിക്കാനും ഹാജിമാരെ സഹായിക്കാനും വേണ്ടി — (لِلْحَجِّ) പുതിയ മാർഗങ്ങളും സംവിധാനങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു.
ഖുർആനിൽ — ഖുർആന് വേണ്ടി
فِي الْقُرْآنِ / لِلْقُرْآنِ
ഖുർആനിലെ ഒരു വാക്കോ അക്ഷരമോ അർത്ഥമോ നമുക്ക് സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം മാറ്റാൻ കഴിയില്ല.
ഖുർആന്റെ ഉള്ളടക്കവും ആയത്തുകളും ദൈവികമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതാണ്.
പക്ഷേ ഖുർആന് വേണ്ടി — (لِلْقُرْآنِ) പിന്നീട് എത്രയോ സംവിധാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്.
മുസ്ഹഫ്, എഴുത്തുരീതി, ഹറകാത്തുകൾ, അക്ഷരങ്ങൾക്ക് അടയാളങ്ങൾ, അച്ചടി, വിവർത്തനങ്ങൾ, തഫ്സീർ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ, ഖുർആൻ പഠിക്കാനുള്ള പുസ്തകങ്ങൾ, മൊബൈൽ ആപ്പുകൾ തുടങ്ങിയവ.
ഇവയൊന്നും ഖുർആനിൽ — (فِي الْقُرْآنِ) കൂട്ടിച്ചേർത്തതല്ല.
ഖുർആനെ സംരക്ഷിക്കാനും പഠിക്കാനും പഠിപ്പിക്കാനും വേണ്ടി — (لِلْقُرْآنِ) ഉണ്ടായ സംവിധാനങ്ങളാണ്.
ദിക്റിൽ — ദിക്റിന് വേണ്ടി
فِي الذِّكْرِ / لِلذِّكْرِ
ദിക്റിന്റെ വാക്കുകളിലും അതിന്റെ അടിസ്ഥാന രീതിയിലും നബി ﷺ പഠിപ്പിച്ചതിന് പുറമെ നാം സ്വന്തമായി എന്തെങ്കിലും കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നില്ല.
പക്ഷേ ദിക്റ് ചൊല്ലാൻ വേണ്ടി — (لِلذِّكْرِ) തസ്ബീഹ് മാല ഉപയോഗിക്കുന്നു.
ഇന്ന് ഡിജിറ്റൽ തസ്ബീഹ് വരെ വന്നിരിക്കുന്നു.
തസ്ബീഹ് മാല തന്നെയാണ് ദിക്റ് എന്ന് ആരും കരുതുന്നില്ല.
അത് ദിക്റിന് വേണ്ടിയുള്ള ഒരു ഉപകരണം — (وَسِيلَةٌ لِلذِّكْرِ) മാത്രമാണ്.
ദീനി ഇൽമിൽ — ഇൽമിന് വേണ്ടി
فِي الْعِلْمِ / لِلْعِلْمِ
ഖുർആനിലും ഹദീസിലും നബി ﷺ പഠിപ്പിച്ച ദീനിന്റെ അടിസ്ഥാന കാര്യങ്ങളിൽ നാം സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം പുതിയ ആശയങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നില്ല.
പക്ഷേ ഇൽമിന് വേണ്ടി — (لِلْعِلْمِ) എന്തെല്ലാം സംവിധാനങ്ങളാണ് പിന്നീട് ഉണ്ടായത്!
മദ്റസകൾ, ക്ലാസുകൾ, പാഠപുസ്തകങ്ങൾ, പരീക്ഷകൾ, സർട്ടിഫിക്കറ്റുകൾ, സിലബസുകൾ, ലൈബ്രറികൾ, ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങൾ, ഓൺലൈൻ ക്ലാസുകൾ തുടങ്ങിയവ.
ഇവയിൽ പലതും നബി ﷺയുടെ കാലത്ത് ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
എന്നാൽ അവ ദീനിൽ — (فِي الدِّينِ) പുതിയൊരു ഇബാദത്ത് കൂട്ടിച്ചേർക്കാനല്ല; ദീനി ഇൽമ് പഠിക്കാനും പഠിപ്പിക്കാനും വേണ്ടി — (لِلْعِلْمِ) ഉണ്ടായ സംവിധാനങ്ങളാണ്.
ദഅ്‌വത്ത്, തസ്‌കിയത്ത്, തർബിയത്ത്
فِي الدَّعْوَةِ / لِلدَّعْوَةِ
ഇതുപോലെ തന്നെയാണ് ദഅ്‌വത്തിനും (فِي الدَّعْوَةِ / لِلدَّعْوَةِ), ദീനിന്റെ പരിശ്രമങ്ങൾക്കും, തസ്‌കിയത്തിനും, തർബിയത്തിനും, സമൂഹത്തിൽ ദീനും ദീനിന്റെ ഗുണങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നതിനും, ഈമാൻ വളർത്തുന്നതിനും, നബി ﷺയോടുള്ള മുഹബ്ബത്ത് വളർത്തുന്നതിനും നാം പല രീതിയിലുള്ള പരിശ്രമങ്ങൾ നടത്തുന്നത്.
ഒരു ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കാൻ പല വഴികളും മാർഗങ്ങളും ഉണ്ടാകാം.
مَقْصَد / غَايَة — ലക്ഷ്യം
سَبِيل / وَسِيلَة — മാർഗം / ഉപാധി
പിന്നെ ആ മാർഗം പ്രാവർത്തികമാക്കാൻ നമ്മുടെ സൗകര്യത്തിനും ആവശ്യത്തിനും അനുസരിച്ച് സമയവും ദിവസവും ക്രമവും നിശ്ചയിക്കാം.
അങ്ങനെ പല കാര്യങ്ങളിലും മൂന്ന് ഘടകങ്ങൾ കാണാം:
1. ലക്ഷ്യം — مَقْصَد / غَايَة
2. മാർഗം / ഉപാധി — سَبِيل / وَسِيلَة
3. ക്രമീകരണം — تَرْتِيب
നബി ﷺയോടുള്ള മുഹബ്ബത്ത് — ദീനിൽ
فِي الدِّينِ
ഇവിടെ ഒരു കാര്യം പ്രത്യേകം മനസ്സിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്.
നബി ﷺയോടുള്ള മുഹബ്ബത്ത് ദീനിൽ പെട്ടതാണ് — (فِي الدِّينِ).
അത് ഒരു പുറംകാര്യമായോ, പിന്നീട് ചേർത്ത ഒരു ആശയമായോ കാണേണ്ടതല്ല.
നബി ﷺയോടുള്ള സ്നേഹം ഈമാന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്.
നബി ﷺ പറഞ്ഞു:
«لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ»
“നിങ്ങളിൽ ഒരാളും തന്റെ മാതാപിതാക്കളേക്കാളും മക്കളേക്കാളും എല്ലാ മനുഷ്യരേക്കാളും എന്നെ കൂടുതൽ സ്നേഹിക്കുന്നതുവരെ അവന് പൂർണ്ണ ഈമാൻ ഉണ്ടായിരിക്കുകയില്ല.”
അതിനാൽ മുഹബ്ബത്ത് തന്നെ ദീനിൽ പെട്ടതാണ് — (فِي الدِّينِ).
നബി ﷺയുടെ മദ്ഹ് പറയുന്നതും, അവിടുത്തെ മഹത്വം പ്രകീർത്തിക്കുന്നതും, സലാത്തും സലാമും ചൊല്ലുന്നതും, അവിടുത്തെ ജീവിതം പറയുന്നതും പഠിക്കുന്നതും — നബി ﷺയോടുള്ള സ്നേഹവും ആദരവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന ദീനി കാര്യങ്ങളാണ്.
റബീഉൽ അവ്വൽ — മുഹബ്ബത്ത് പുതുക്കാനുള്ള അവസരം
لِمَحَبَّةِ النَّبِيِّ ﷺ
റബീഉൽ അവ്വൽ വരുമ്പോൾ നബി ﷺയുടെ ജനനം, ജീവിതം, സ്വഭാവം, മഹത്വം, ദൗത്യം, സുന്നത്ത്, ത്യാഗങ്ങൾ, ഉമ്മത്തിനോടുള്ള സ്നേഹം എന്നിവ കൂടുതൽ ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
മസ്ജിദുകളിലും വീടുകളിലും മദ്റസകളിലും വിവിധ വേദികളിലും നബി ﷺയെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുകയും പറയുകയും പാടുകയും ചെയ്യുന്ന നിരവധി പരിപാടികൾ നടക്കുന്നു.
അവയിൽ പലതും മുഹബ്ബത്ത് വളർത്താൻ വേണ്ടിയുള്ളതാണ് — (لِمَحَبَّةِ النَّبِيِّ ﷺ).
കാരണം ലക്ഷ്യം ദീനിന് പുറത്തുള്ള ഒന്നല്ല.
ലക്ഷ്യം — നബി ﷺയോടുള്ള മുഹബ്ബത്ത് വളർത്തുക.
ആ മുഹബ്ബത്ത് ദീനിൽ പെട്ടതാണ് — (فِي الدِّينِ).
അതിലേക്ക് എത്താൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന പല മാർഗങ്ങളും ദീനിന് വേണ്ടിയുള്ളതാണ് — (لِلدِّينِ).
ഇവിടെ വളരെ മനോഹരമായ ഒരു ബന്ധമുണ്ട്:
مَحَبَّةُ النَّبِيِّ ﷺ
നബി ﷺയോടുള്ള സ്നേഹം — (فِي الدِّينِ)
وَسَائِلُ تَنْمِيَةِ الْمَحَبَّةِ
ആ സ്നേഹം വളർത്താനുള്ള മാർഗങ്ങൾ — (لِمَحَبَّةِ النَّبِيِّ ﷺ)
റബീഉൽ അവ്വൽ അതുകൊണ്ട് നബി ﷺയെ കൂടുതൽ അറിയാനും, അവിടുത്തെ സുന്നത്ത് പഠിക്കാനും, അവിടുത്തെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാനും, അവിടുത്തെ മേൽ സലാത്തും സലാമും വർധിപ്പിക്കാനും, ഹൃദയത്തിൽ മുഹബ്ബത്ത് പുതുക്കാനും ലഭിക്കുന്ന ഒരു മനോഹരമായ അവസരമാണ്.
മുഹബ്ബത്ത് ഉണ്ടാകണം എന്നത് ദീനിന്റെ ആവശ്യമാണ്.
മുഹബ്ബത്ത് ഉണ്ടാകാൻ വേണ്ടി ചെയ്യുന്ന പരിശ്രമങ്ങൾ അതിലേക്കുള്ള മാർഗങ്ങളാണ്.
അതുകൊണ്ട് റബീഉൽ അവ്വലിനെ വെറും ഒരു മാസം എന്നതിലുപരി, നബി ﷺയോടുള്ള നമ്മുടെ ബന്ധം പുതുക്കുന്ന ഒരു കാലമായി കാണാം.
فِي الدِّينِ / لِلدِّينِ — ഒരു ലളിതമായ പരിശോധന
മുസ്‌ലിംകൾ ചെയ്യുന്ന വിവിധ പ്രവർത്തനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ആദ്യം ചോദിക്കാം:
ഇത് ദീനിന്റെ ഭാഗമായിട്ടാണോ ചെയ്യുന്നത് — (فِي الدِّينِ)?
അതോ ദീനിന്റെ ലക്ഷ്യം നേടുന്നതിനും ദീനെ സഹായിക്കുന്നതിനും വേണ്ടിയുള്ള ഒരു മാർഗമായിട്ടാണോ — (لِلدِّينِ)?
എല്ലാത്തിനെയും ബിദ്അത്ത് എന്ന് പറഞ്ഞ് തള്ളിക്കളയുന്നത്, ഒരു ഉള്ളിയുടെ ഓരോ തോലും കളഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ്. അവസാനം തോലുകളെല്ലാം കളഞ്ഞുകഴിഞ്ഞാൽ, ഉള്ളി തന്നെ ബാക്കിയില്ലാത്തതുപോലെ, ദീനിന്റെ പേരിൽ എല്ലാം ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നാൽ അവസാനം ജീവിതത്തിൽ ദീൻ തന്നെ അവശേഷിക്കാതെ പോകും.
فِي الدِّينِ ദീനിൽ
لِلدِّينِ ദീനിന് വേണ്ടി
തീർച്ചയായും, ദീനിന് വേണ്ടി — (لِلدِّينِ) ചെയ്യുന്ന ഒരു മാർഗവും ശറഇൽ അനുവദനീയമായിരിക്കണം.
അത് ഹറാമായിരിക്കരുത്.
ദീനിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായിരിക്കരുത്.
അതിന്റെ ലക്ഷ്യവും രീതിയും ശരീഅത്തിന്റെ പരിധിക്കുള്ളിലായിരിക്കണം.
അതായത്, “ദീനിന് വേണ്ടിയാണ് ചെയ്യുന്നത്” എന്നൊരു കാരണം മാത്രം കൊണ്ട് എന്തും അനുവദനീയമാകുന്നില്ല.
മാർഗവും പരിശോധിക്കണം.
ദീനിന്റെ സംരക്ഷണം
മനുഷ്യശരീരം ആരോഗ്യത്തോടെയും ജീവനോടെയും ഉള്ളിടത്തോളം, ശരീരത്തിന് ആവശ്യമില്ലാത്തത് ശരീരം പുറത്താക്കും. പുറത്തുള്ളതിനെ പുറത്താക്കും
ഒരു ചെറിയ മുള്ള് ശരീരത്തിൽ കയറിയാൽ പോലും ശരീരം അതിനെ പുറത്താക്കാൻ ശ്രമിക്കും.
അല്ലാഹു സംവിധാനിച്ച നമ്മുടെ ശരീരം ഇത്രയും ഭദ്രമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടതാണെങ്കിൽ, അല്ലാഹു സംരക്ഷിക്കുമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത അവന്റെ ദീൻ അതിനേക്കാൾ എത്രയോ ഭദ്രമായിരിക്കും!
അല്ലാഹു പറയുന്നു:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
“തീർച്ചയായും നാമാണ് ഈ ദിക്ർ അവതരിപ്പിച്ചത്; തീർച്ചയായും നാം തന്നെയാണ് അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നവർ.”
അതുകൊണ്ട്, ഉമ്മത്തിൽ ഈമാനും ഇൽമും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം ദീനിന്റെ അകത്ത് — (فِي الدِّينِ) ഒരു പുതിയ കാര്യം ദീനായി കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നത് എളുപ്പമുള്ള കാര്യമല്ല.
അങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ദീനിന്റെ ഭാഗമല്ലാത്ത ഒരു കാര്യത്തെ ദീനിന്റെ ഭാഗമാക്കി കൊണ്ടുവന്നാൽ, ഹദീസ് പറഞ്ഞതുപോലെ:
فَهُوَ رَدٌّ
“അത് തള്ളപ്പെടുന്നതാണ്.”
അതേസമയം, ദീനിന് വേണ്ടി — (لِلدِّينِ) സ്വീകരിക്കുന്ന മാർഗങ്ങളും ഉപാധികളും ശറഇന്റെ പരിധിക്കുള്ളിലാണോ, ദീനിന്റെ ലക്ഷ്യത്തോട് യോജിക്കുന്നതാണോ, പ്രയോജനകരമാണോ എന്നതും പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്.
അങ്ങനെ നോക്കുമ്പോൾ, ഒരു ലളിതമായ ചോദ്യം പല കാര്യങ്ങളും മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കും:
ഇത് ദീനിൽ ചെയ്യുന്നതാണോ — (فِي الدِّينِ)?
അതോ ദീനിന് വേണ്ടി ചെയ്യുന്നതാണോ — (لِلدِّينِ)?
നബി ﷺയോടുള്ള മുഹബ്ബത്ത് ദീനിൽ പെട്ടതാണ് — (فِي الدِّينِ).
ആ മുഹബ്ബത്ത് ഹൃദയങ്ങളിൽ വളർത്താനും പുതുക്കാനും സ്വീകരിക്കുന്ന പല മാർഗങ്ങളും ദീനിന് വേണ്ടിയുള്ളതാണ് — (لِلدِّينِ).
റബീഉൽ അവ്വൽ അതുകൊണ്ട് മുഹബ്ബത്ത് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഒരു അവസരം മാത്രമല്ല; മുഹബ്ബത്ത് പുതുക്കാനും വളർത്താനും, നബി ﷺയെ കൂടുതൽ അറിയാനും, സുന്നത്തിന്റെ വെളിച്ചം ജീവിതത്തിൽ കൂടുതൽ കൊണ്ടുവരാനും ലഭിക്കുന്ന മനോഹരമായ ഒരു അവസരമാണ്.
മുഹബ്ബത്ത് ഹൃദയത്തിൽ, ഇത്തിബാഅ് ജീവിതത്തിൽ,
സുന്നത്ത് നമ്മുടെ വഴിയിൽ.
والله أعلم